"Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri" layihəsi çərçivəsində indiki Ermənistanda naxçıvanlılar tərəfindən salınmış Aravsa (indiki Arevis) adlı Azərbaycan kəndi haqqında araşdırma dərc olunub.

"Far.Az" xəbər verir ki, bu barədə məqalə "Perished civilization"da yayımlanıb.

Qeyd olunub ki, Aravsa kral dövründə – Aravsa Şaqardjik, sovet dövründə – Aravus , Arevis kimi yazılıb.

Kənd Zəngəzurda, azərbaycanlıların əcdadlarının tarixən yaşadığı və qərb hissəsi bolşeviklər tərəfindən Ermənistana verilmiş torpaqda yerləşir.

Məlumata görə, Aravsa adı Rusiya İmperiyasına aid mənbələrdə qeydə alınıb və Sovet dövrünə qədər mövcud olub. Toponim bəzi üzvləri bugünkü Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisində yaşayan türk Kəngərli tayfasının bir qolu olan "Ərəfsəli" etnonimindən yaranıb.

1968-ci ilin iyul ayında Ermənistanda erməniləşdirmə və Azərbaycan irsinin məhv edilməsi siyasətinin bir hissəsi olaraq kəndin adı dəyişdirilərək Arevis adlandırılıb.

1995-ci ildən kənd Ermənistanın Sünik rayonunun bir hissəsidir.

XVIII əsrin ortalarından Rusiya işğalına qədər kəndin ərazisi Qarabağ xanlığının tərkibində olub.

XIX əsrin əvvəllərində Qarabağ xanlığı Rusiya imperiyasının nəzarəti altına keçib. Çar Rusiyası dövründə kənd Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasının bir hissəsi idi.

1823-cü ildə Gürcüstanın hərbi rəhbəri və general-qubernatoru A. P. Yermolovun əmri ilə tərtib edilmiş "Qarabağ əyalətinin təsviri" sənədinə görə, kənddə azərbaycanlıların əcdadları, xüsusən də Naxçıvandan olan Bək Əli Umbatın ailəsi yaşayıb.

Erməni mənbələrində də qeyd olunan çarizm dövrünün statistik məlumatlarına görə, 1914-cü ildən əvvəlki müxtəlif dövrlərdə kənddə yalnız və ya əsasən azərbaycanlıların əcdadları yaşayıb.

Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931):

"1831-ci ildə kənddə 19 nəfər yaşayırdı və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi".

1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya bölgəsinin əhalisi haqqında statistik məlumatların xülasəsi:

"1886-cı ildə kənddə 148 nəfər yaşayırdı və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi".

Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931):

"1897-ci ildə kənddə 123 nəfər yaşayırdı və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi" .

Yelizavetpol quberniyası haqqında məlumat toplusu:

"1900-cü ildə kənddə 123 nəfər yaşayırdı və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi".

1909-cu il üçün Qafqaz təqvimi:

"1907-ci ildə kənddə əsasən azərbaycanlıların əcdadları olan 168 nəfər yaşayırdı".

1910-cu il üçün Yelizavetpol quberniyasının xatirə kitabı:

"1908-ci ildə kənddə 173 nəfər yaşayırdı və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi".

1912-ci il üçün Qafqaz təqvimi:

"1911-ci ildə kənddə əsasən azərbaycanlıların əcdadları olan 182 nəfər yaşayırdı".

1914-cü il üçün Yelizavetpol quberniyasının xatirə kitabına əlavə:

"1912-ci ildə kənddə 288 nəfər yaşayırdı ki, onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi".

1915-ci il üçün Qafqaz təqvimi:

"1914-cü ildə kənddə əsasən azərbaycanlıların əcdadları olan 300 nəfər yaşayırdı".

Azərbaycan Demokratik Respublikası (ADR) 29 may 1918-ci ildə hökuməti indiki İrəvan adlanan İrəvanı və bəzi ətraf əraziləri ermənilərə güzəştə gedib.

Beləliklə, müasir azərbaycanlıların əcdadlarının tarixən yaşadığı torpaqlarda Birinci Ermənistan Respublikası yaradılıb. Artıq mövcudluğunun ilk aylarında qonşu ölkələrə - Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəyə (o vaxtkı Osmanlı İmperiyası) ərazi iddiaları irəli sürməyə başlayıb .

1918-1920-ci illər arasında Ermənistanda hakimiyyətdə olan millətçi Daşnaksütyun partiyası Zəngəzur da daxil olmaqla, Yelizavetpol quberniyasında türk əhalisinə qarşı etnik təmizləməyə başlayıb. Etnik təmizləmə İrəvan quberniyasında və digər bölgələrdə, xüsusən də Qarabağ və Naxçıvanda da həyata keçirilib.

Arxiv sənədlərinə görə, artıq 1917-ci ildə etnik toqquşmalar nəticəsində Aravsa kəndi viran qalıb.

Erməni komandirinin şəxsi köməkçisi Andranik Ozanyanın xatirələrinə görə, 1918-ci ilin sentyabrında onlar Aravsa kəndinə hücum edib və nəticədə əhali onu tərk etmək məcburiyyətində qalıb.

Etnik təmizləmənin nəticələrini kəndin əvvəlki illərdəki türk sakinlərinin sayını 1922-ci il Sovet Ermənistanının siyahıyaalınmasına əsasən onların sayı ilə müqayisə etsək, aydın görmək olar.

Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931):

"1922-ci ildə kənddə 151 nəfər yaşayırdı, onların hamısı azərbaycanlı idi".

29 noyabr 1920-ci ildə Sovet Ermənistanı elan edildi , baxmayaraq ki, Daşnaksütyun hökuməti hələ də Yerevanda hakimiyyətdə qalıb. Növbəti gün Sovet Azərbaycanının rəhbərliyi Zəngəzuru Sovet Ermənistanına vermək qərarına gəlib. Nəticədə, keçmiş Zəngəzur rayonu bölünüb: 1921-ci ilin yayında etnik təmizləmədən sonra əsasən ermənilər yaşayan qərb hissəsi Ermənistan SSR-in, şərq hissəsi isə Azərbaycan SSR-in tərkibində qalıb .

1930-cu ildən bəri kənd Sisian bölgəsinin bir hissəsi olub .

Erməni mənbələrinə görə, 1980-ci illərin sonlarına qədər müxtəlif dövrlərdə kənddə yalnız və ya əsasən azərbaycanlılar yaşayıb.

Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931):

"1931-ci ildə kənddə 225 nəfər yaşayırdı, onların hamısı azərbaycanlı idi" .

Manvelyan A.P., Martirosyan G.M. 1831-1959-cu illər üçün Ermənistan SSR-in yaşayış məntəqələri və əhalisi:

"1959-cu ildə kənddə əsasən azərbaycanlılardan ibarət 478 nəfər yaşayırdı" .

Akopyan T.X., Melik-Baxşyan küç.T., Barseqyan O.X. Ermənistan və ətraf bölgələrin toponimləri lüğəti:

"1970-ci ildə kənddə 551 nəfər yaşayırdı ki, onların hamısı da azərbaycanlı idi".

"1979-cu ildə kənddə 476 nəfər yaşayırdı, onların hamısı azərbaycanlı idi".

1980-ci illərin sonlarında azərbaycanlılar Ermənistan SSR-dən deportasiya olunub.

Azərbaycanlılar qovulduqdan sonra kəndin ərazisi ermənilər tərəfindən məskunlaşdırılıb.

2021-ci ildən 2024-cü ilə qədər "Yoxa Çıxan Sivilizasiya" kitabının hazırlanması çərçivəsində, ucqar dağlıq ərazilər də daxil olmaqla, Ermənistanda geniş sahə işləri aparılaraq, Azərbaycan irs abidələrinin müəyyən edilməsi və sənədləşdirilməsi həyata keçirilib. Bu iş zamanı bir kənddə üzərində azərbaycanlıların adları həkk olunmuş İkinci Dünya Müharibəsi qurbanlarına həsr olunmuş abidə aşkar edilib.

Qeyd edək ki, "Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri" nadir elmi-tədqiqat işidir. Müasir Ermənistan ərazisində aparılan sahə tədqiqatları zamanı ilk dəfə olaraq, müasir azərbaycanlıların əcdadlarının vaxtilə məskunlaşdığı 600-ə yaxın kənd haqqında məlumat toplanıb və sistemləşdirilib. Onların bəzilərində türk mədəni-tarixi irsinin fraqmentləri – qəbiristanlıqlar, pirlər, məscidlər qalıb.

Naxçıvanlıların yaratdığı Aravsa kəndi Ermənistana necə verilib? - "Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri"

Oxşar xəbərlər

Ermənilərin Ayqut adlandırdığı Gölkənd haqqında mühüm faktlar açıqlanıb - "Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri"

Ermənistanda azərbaycanlıların yaşadığı Güllübulaq kəndinin tarixi araşdırılıb

Vedi kəndi necə erməniləşdirilib? - "Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri"

Bakıda Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr olunmuş "Türk Dünyası Həftəsi"nin açılış mərasimi olub

"Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri": Ermənistanın özününküləşdirdiyi Güllübulaq kəndində Azərbaycan qəbiristanlığı