"Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri" layihəsi çərçivəsində indiki Ermənistanda 1980-ci illərin sonlarına qədər azərbaycanlıların yaşadığı Kiçik Məzrə (indiki Pokr-Masrik) kəndi haqqında araşdırma dərc olunub.

"Far.Az" xəbər verir ki, bu barədə məqalə "Perished civilization"da yayımlanıb.

Qeyd olunub ki, çar dövründə kəndin adı "Mazra Malaya", sovet dövründə isə Pokr Mazra, Xrda Mazra kimi yazılıb.

Bildirilib ki, XIX əsrin əvvəllərindən əvvəlki dövrə aid mənbələrdə Mazra adlı bir kənddən bəhs olunur, sonrakı dövrə aid sənədlərdə isə artıq iki ayrı yaşayış məntəqəsi qeyd olunur: "Mazra Bolşaya" (indiki Metz-Masrik) və "Mazra Malaya (indiki Pokr-Masrik)".

1991-ci ilin aprel ayında Ermənistanda erməniləşdirmə və Azərbaycan irsinin məhv edilməsi siyasətinin bir hissəsi olaraq "Mazra Malaya" kəndinin adı dəyişdirilərək Pokr-Masrik adlandırılıb.

1995-ci ildən kənd Ermənistan Respublikasının Geğarkunik rayonunun bir hissəsidir.

1724-cü il Konstantinopol (İstanbul müqaviləsi-red.) müqaviləsinə əsasən, müasir Ermənistan Respublikasının ərazisi Rusiya tərəfindən Osmanlı İmperiyasının mülkü kimi tanınıb.

1728-ci ildə Osmanlı rəsmiləri yaşayış məntəqələrinin adlarını sadalayan "İrəvan əyalətinin vahid reyestri"ni tərtib edib. Bu sənəddə bir kənddən, Məzrədən bəhs olunur.

XVIII əsrin ortalarından Rusiya istilasına qədər kəndin ərazisi İrəvan xanlığının Göyçə mahalının bir hissəsi idi.

1827-ci ildə Rusiya İrəvan xanlığının ərazisini işğal edib və 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi onun Rusiya imperiyasına daxil edilməsini təmin edib . Çar Rusiyası dövründə kənd İrəvan quberniyasının Novobayazetski rayonunun bir hissəsi idi.

1829-1832-ci illər arasında Rusiya hakimiyyətinin xahişi ilə keçmiş İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazilərinin masaüstü araşdırması tərtib edilib. Sənəddə deyilir ki, Məzrə Malaya kəndində 227 nəfər yaşayırdı və onların hamısı Azərbaycan əsilli idi.

Erməni mənbələrində də qeyd olunan çarizm dövrünün statistik məlumatlarına görə, 1915-ci ildən əvvəl müxtəlif dövrlərdə kənddə yalnız və ya əsasən azərbaycanlıların əcdadları yaşayıb.

Qafqaz haqqında məlumat toplusu:

"1873-cü ildə kənddə 675 nəfər yaşayırdı və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi".

1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya bölgəsinin əhalisi haqqında statistik məlumatların xülasəsi:

"1886-cı ildə kənddə 978 nəfər yaşayırdı ki, onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi".

Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931):

"1897-ci ildə kənddə 1200 nəfər yaşayırdı və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi".

1909-cu il üçün Qafqaz təqvimi:

"1906-cı ildə kənddə əsasən azərbaycanlıların əcdadları olan 1658 nəfər yaşayırdı".

1908-ci il üçün İrəvan quberniyasının xatirə kitabı:

1908-ci ildə kənddə 1658 nəfər yaşayırdı ki, onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi".

1912-ci il üçün Qafqaz təqvimi:

"1911-ci ildə kənddə əsasən azərbaycanlıların əcdadları olan 1700 nəfər yaşayırdı".

1916-cı il üçün Qafqaz təqvimi:

"1915-ci ildə kənddə əsasən azərbaycanlıların əcdadları olan 1373 nəfər yaşayırdı".

29 may 1918-ci ildə Azərbaycan Demokratik Respublikası (ADR) hökuməti indiki İrəvan adlanan İrəvanı və bəzi ətraf əraziləri ermənilərə güzəştə gedib. Beləliklə, müasir azərbaycanlıların əcdadlarının tarixən yaşadığı torpaqlarda Birinci Ermənistan Respublikası yaradılıb. Artıq mövcudluğunun ilk aylarında qonşu ölkələrə - Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəyə ( o vaxtkı Osmanlı İmperiyası) ərazi iddiaları irəli sürməyə başlayıb.

1918-1920-ci illərdə Ermənistan Respublikasında hakimiyyətdə olan millətçi Daşnaksütyun partiyası İrəvan quberniyasında, eləcə də digər ərazilərdə, xüsusən də Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvanda türk əhalisinə qarşı etnik təmizləmə həyata keçirib.

Arxiv sənədlərinə görə, 1919-cu il aprelin ortalarında "Mazra Malaya" kəndində erməni qoşunları tərəfindən qırğın törədilib və kəndin özü dağıdılıb.

Etnik təmizləmənin nəticələrini kəndin əvvəlki illərdəki türk sakinlərinin sayını 1922-ci il Sovet Ermənistanının siyahıyaalınmasına əsasən onların sayı ilə müqayisə etsək, aydın görmək olar.

Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931):

"1922-ci ildə kənddə 359 nəfər yaşayırdı, onların hamısı azərbaycanlı idi".

1920-ci ilin sonunda Ermənistanda Sovet hakimiyyəti elan edilib və 1921-ci ildə ölkədə nəhayət kommunist rejimi quruldu. 1930-cu ildən kənd Basargeçar rayonunun bir hissəsi idi və 1969-cu ildə Vardenis adlandırılıb .

Erməni mənbələrinə görə, kənddə 1980-ci illərin sonlarına qədər azərbaycanlılar yaşayıblar.

Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931):

"1926-cı ildə kənddə 659 nəfər yaşayırdı ki, onlardan 653-ü azərbaycanlı idi".

"1931-ci ildə kənddə 912 nəfər yaşayırdı, onların hamısı azərbaycanlı idi".

1948-1953-cü illər arasında Sovet hakimiyyəti azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-ə deportasiyasını həyata keçirib. Nəticədə, "Məzrə Malaya" kəndinin bəzi sakinləri zorla Azərbaycanın Mirbəşir rayonuna (indiki Tərtər rayonu) köçürülüb.

Manvelyan A.P., Martirosyan G.M. 1831-1959-cu illər üçün Ermənistan SSR-in yaşayış məntəqələri və əhalisi:

"1959-cu ildə kənddə əsasən azərbaycanlılardan ibarət 1110 nəfər yaşayırdı".

Akopyan T.X., Melik-Baxşyan küç.T., Barseqyan O.X. Ermənistan və ətraf bölgələrin toponimləri lüğəti:

"1970-ci ildə kəndin əhalisi 1652 nəfər idi".

"1979-cu ildə kəndin əhalisi 1831 nəfər idi"

"1989-cu ildə kənddə 351 nəfər yaşayırdı, onların hamısı azərbaycanlı idi".

1980-ci illərin sonlarında Ermənistanın Qarabağa ərazi iddiaları və iki respublika arasında münasibətlərin pisləşməsi nəticəsində azərbaycanlılar Ermənistan SSR ərazisindən deportasiya olunub.

2021-ci ildən 2024-cü ilə qədər "İtirilmiş Sivilizasiya" kitabının hazırlanması çərçivəsində, ucqar dağlıq ərazilər də daxil olmaqla, Ermənistanda geniş sahə işləri aparılaraq, Azərbaycan irs abidələrinin müəyyən edilməsi və sənədləşdirilməsi həyata keçirilib. Bu iş zamanı bir kənddə dağıdılmış və təhqir olunmuş məzar daşları olan bir Azərbaycan qəbiristanlığı aşkar edilib.

Qeyd edək ki, "Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri" nadir elmi-tədqiqat işidir. Müasir Ermənistan ərazisində aparılan sahə tədqiqatları zamanı ilk dəfə olaraq, müasir azərbaycanlıların əcdadlarının vaxtilə məskunlaşdığı 600-ə yaxın kənd haqqında məlumat toplanıb və sistemləşdirilib. Onların bəzilərində türk mədəni-tarixi irsinin fraqmentləri – qəbiristanlıqlar, pirlər, məscidlər qalıb.

"Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri": Ermənilər Kiçik Məzrə kəndini qətliam və sürgünə məruz qoyub

Oxşar xəbərlər

Ermənilərin Ayqut adlandırdığı Gölkənd haqqında mühüm faktlar açıqlanıb - "Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri"

Ermənistanda azərbaycanlıların yaşadığı Güllübulaq kəndinin tarixi araşdırılıb

İlham Əliyev Cəbrayılın Horovlu kəndinin birinci mərhələsinin açılışında iştirak edib

Vedi kəndi necə erməniləşdirilib? - "Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri"

Naxçıvanlıların yaratdığı Aravsa kəndi Ermənistana necə verilib? - "Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri"